Որտե՞ղ է թափառող շների վիճակն առավել ծանր, և որտե՞ղ է այն բարելավվում

Թափառող շների կյանքի պայմանները տարբեր երկրներում կարող են կտրուկ տարբերվել։ Որոշ պետություններ և կենդանիների պաշտպանության կազմակերպություններ տարիներով զարգացնում են ստերջացման ու պատվաստման ծրագրեր, իսկ այլ վայրերում կենդանիների թվաքանակը դեռ փորձում են վերահսկել զանգվածային բռնմամբ կամ ոչնչացմամբ։ 2026 թվականի գարնանը Humane World for Animals-ը հրապարակեց մի ակնարկ այն երկրների մասին, որտեղ փողոցային շների վիճակը հատկապես ծանր է, ինչպես նաև այն պետությունների, որոնք կիրառում են ավելի մարդասիրական մոտեցումներ։

Քանի՞ կենդանի է ապրում առանց տան

Humane World for Animals-ի գնահատմամբ՝ աշխարհում մոտ 362 միլիոն անտուն շուն և կատու կա, որոնցից շուրջ 143 միլիոնը փողոցում ապրող շներ են։ Նրանցից շատերի առօրյան կապված է սովի, վնասվածքների, չբուժված հիվանդությունների և դաժան վերաբերմունքի վտանգի հետ։

Նման ցուցակները չպետք է ընկալել որպես որևէ երկրի կամ այնտեղ ապրող բոլոր մարդկանց գնահատական։ Յուրաքանչյուր երկրում կան մարդիկ, կամավորներ և կազմակերպություններ, որոնք օգնում են կենդանիներին։ Այստեղ կարևոր են համակարգային տարբերությունները՝ օրենքները, համայնքային քաղաքականությունը, կենդանիների թվաքանակի կառավարման մեթոդները և անասնաբուժական օգնության հասանելիությունը։

Երկրներ, որտեղ իրավիճակը շարունակում է հատկապես բարդ մնալ

Թուրքիա

Թուրքիայում ազատ ապրող շների թիվը շատ մեծ է։ 2024 թվականի օրենսդրական փոփոխություններից հետո համայնքներին հանձնարարվեց շներին զանգվածաբար հեռացնել փողոցներից և տեղափոխել ապաստարաններ։ Կենդանապաշտպանները զգուշացնում են, որ ապաստարանների սահմանափակ հնարավորությունները, ֆինանսավորման և անասնաբուժական ենթակառուցվածքների պակասը կարող են մեծացնել կենդանիների մահվան կամ էվթանազիայի վտանգը։ Այս քաղաքականության շուրջ երկրում շարունակվում են հանրային վեճերն ու բողոքները։

Մարոկկո

Մարոկկոյի կենդանապաշտպան կազմակերպությունները տարիներ շարունակ հանդես են գալիս փողոցային շների ոչնչացման դեմ։ Առանձնահատուկ մտահոգություն են առաջացնում խոշոր միջազգային միջոցառումներից առաջ կենդանիների թվաքանակը կրճատելու արշավների մասին հաղորդումները։ Միջազգային կազմակերպությունները շեշտում են, որ կարճաժամկետ կրակոցներն ու թունավորումները չեն լուծում խնդիրը, եթե զուգահեռ չեն իրականացվում ստերջացում, պատվաստում և ընտանի կենդանիների պատասխանատու պահման քաղաքականություն։

Չինաստան

Չինաստանի որոշ շրջաններում շների համար լրացուցիչ վտանգ է շան մսի առևտուրը։ Humane World for Animals-ի գնահատմամբ՝ Չինաստանում այս ոլորտում տարեկան մոտ 10 միլիոն շուն է սպանվում։ Դրանց թվում կարող են լինել ինչպես փողոցային կենդանիներ, այնպես էլ գողացված ընտանի շներ։ Միաժամանակ շան միսը չի օգտագործվում երկրի բնակչության մեծամասնության կողմից, և հասարակական վերաբերմունքն այդ առևտրի նկատմամբ աստիճանաբար փոխվում է։

Պակիստան

Պակիստանում թափառող շների խնդիրը սերտորեն կապված է կատաղության դեմ պայքարի հետ։ Մի շարք քաղաքներում իշխանությունները շարունակել են կիրառել զանգվածային ոչնչացում, այդ թվում՝ թունավորում։ Անասնաբուժական և միջազգային կազմակերպությունները առաջարկում են այլ ճանապարհ՝ պատվաստում, ստերջացում և կենդանիների թվաքանակի երկարաժամկետ կառավարում՝ պարբերական ոչնչացումների փոխարեն։

Եգիպտոս

Եգիպտոսում փողոցային շները երկար ժամանակ բախվել են թունավորման և կրակոցների արշավների։ Միևնույն ժամանակ շատ բնակիչներ կերակրում և խնամում են համայնքներում ապրող կենդանիներին։ Վերջին տարիներին քննարկվում են ստերջացման և պատվաստման ծրագրեր, որոնք նաև ուղղված են կատաղության տարածման նվազեցմանը։ Գլխավոր հարցն այն է, թե արդյոք այդ ծրագրերը կդառնան կայուն և երկարաժամկետ պետական քաղաքականություն։

Որտե՞ղ են կիրառում ավելի մարդասիրական լուծումներ

Հնդկաստան

Հնդկաստանի բազմաթիվ քաղաքներում կիրառվում է «բռնել — ստերջացնել — պատվաստել — վերադարձնել» մոտեցումը։ Նպատակն է ժամանակի ընթացքում կայունացնել արդեն գոյություն ունեցող շների թվաքանակը՝ առանց տարածքները պարբերաբար դատարկելու, որտեղ հետո կարող են հայտնվել նոր, չստերջացված կենդանիներ։ Այս քաղաքականության շուրջ կան իրավական և քաղաքական քննարկումներ, սակայն համապարփակ պատվաստման ու ստերջացման ծրագրերը համարվում են ազատ ապրող շների թվաքանակը կառավարելու առավել կայուն միջոցներից մեկը։

Մեքսիկա

2024 թվականին Մեքսիկայում կենդանիների պաշտպանությունն ավելի բարձր իրավական կարգավիճակ ստացավ։ Երկրում իրականացվում են պատվաստման և ստերջացման ծրագրեր, իսկ բազմաթիվ համայնքներում փողոցում ապրող շներին պարբերաբար կերակրում և վերահսկում են տեղացիները։ Դաժան վերաբերմունքն ու կենդանիներից հրաժարվելը ամբողջությամբ չեն վերացել, բայց պետական քաղաքականության ընդհանուր ուղղությունը գնալով ավելի շատ հիմնվում է կանխարգելման և տերերի պատասխանատվության վրա։

Նիդեռլանդներ

Նիդեռլանդները հաճախ նշվում են որպես երկիր, որտեղ փողոցային շների անտուն լինելու խնդիրը գրեթե հասցվել է նվազագույնի։ Դա տարիների հետևողական աշխատանքի արդյունք է՝ պարտադիր գրանցում և միկրոչիպավորում, կենդանուն լքելու համար խիստ պատասխանատվություն, բուծման վերահսկում, ապաստարանների աջակցություն և որդեգրման ակտիվ խրախուսում։

Բութան

Բութանը Humane World for Animals-ի հետ իրականացրել է ազատ ապրող շների համազգային ստերջացման և պատվաստման ծրագիր։ Տարիների ընթացքում ծրագրում ընդգրկվել է ավելի քան 150 հազար փողոցային շուն, իսկ տասնյակ հազարավոր ընտանի կենդանիներ ստացել են նույնականացում և գրանցում։ Այս փորձը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ ամբողջ երկրի մասշտաբով խնդիրը հնարավոր է լուծել առանց զանգվածային ոչնչացման, եթե աշխատանքը երկարաժամկետ և համակարգված է։

Թաիլանդ

Թաիլանդում մեծ թվով շներ ապրում են մարդկանց, համայնքների և տաճարների կողքին։ Շատ վայրերում նրանց կերակրում, պատվաստում և ստերջացնում են, իսկ բուդդայական տաճարները հաճախ դառնում են համեմատաբար անվտանգ տարածքներ։ Համայնքային խնամքի և անասնաբուժական ծրագրերի համադրությունը որոշ շրջաններում օգնել է զգալի առաջընթաց գրանցել շներից մարդկանց փոխանցվող կատաղության դեմ պայքարում։

Ի՞նչն է իրականում օգնում

Տարբեր երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ կենդանիների ոչնչացումը հազվադեպ է տալիս երկարաժամկետ արդյունք։ Երբ մի խումբ շներ վերանում է, ազատ տարածքն ու սննդի աղբյուրները ժամանակի ընթացքում կարող են գրավել այլ՝ չստերջացված կենդանիների։ Ավելի կայուն համակարգը միավորում է մի քանի միջոցառում․

• լայնածավալ և հասանելի ստերջացում,
• պատվաստում, հատկապես կատաղության դեմ,
• ընտանի կենդանիների գրանցում և միկրոչիպավորում,
• տերերի իրական պատասխանատվություն կենդանուն լքելու համար,
• ապաստարանների և որդեգրման ծրագրերի աջակցություն,
• կրթություն և համագործակցություն տեղական համայնքների հետ։

Կենդանիների թվաքանակի մարդասիրական կառավարումը մեկանգամյա արշավ չէ։ Դա մշտական համակարգ է, որտեղ անասնաբուժությունը, օրենսդրությունը և մարդկանց պատասխանատվությունը պետք է աշխատեն միասին։

Ինչո՞ւ է սա կարևոր նաև Հայաստանի համար

Ազատ ապրող շների խնդիրը արդիական է նաև Հայաստանում։ Միջազգային փորձը կարևոր է ոչ թե ուրիշ երկրի մոդելը ուղղակի կրկնելու, այլ տարբեր որոշումների երկարաժամկետ հետևանքները հասկանալու համար։ Որքան շուտ քաղաքը ներդրում կատարի ստերջացման, պատվաստման, ընտանի կենդանիների հաշվառման և պատասխանատու տիրապետման մեջ, այնքան քիչ կլինի կոշտ ու արտակարգ միջոցների անհրաժեշտությունը։

Անտուն կենդանիների խնդիրը հնարավոր չէ լուծել մեկ սեզոնի ընթացքում։ Բայց այն երկրները, որոնք տարիներ շարունակ հետևողական աշխատանք են իրականացրել, ցույց են տալիս, որ հնարավոր է միաժամանակ բարելավել կենդանիների բարեկեցությունը, մարդկանց անվտանգությունը և վերահսկել կենդանիների թվաքանակը։